Xin chào Tiến sĩ Lê Thị Lý! Đầu tiên chị có thể chia sẻ về điều đã đưa chị từ một giảng viên trở thành một nhà nghiên cứu khoa học có công bố quốc tế không ạ?
Tốt nghiệp loại giỏi thủ khoa Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, tôi được mời ở lại làm giảng viên khoa Hóa. Sau đó tôi đậu thủ khoa đầu vào chương trình thạc sĩ Hóa lý tại Trường ĐH Khoa học Tự nhiên TP.HCM, và sau 2 năm nhận được học bổng nghiên cứu sinh tại Mỹ theo chương trình của Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF). Chính thời gian học tập gần 6 năm tại Mỹ đã giúp tôi lần đầu tiên tiếp cận môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp nơi mà mọi thứ đều vận hành theo chuẩn quốc tế. Tại đây, tôi được trực tiếp tham gia vào các dự án nghiên cứu do NIH và NSF tài trợ và cũng từ đó bắt đầu viết bài báo ISI đầu tiên. Những trải nghiệm ấy chính là nền tảng và là khởi nguồn cho hành trình nghiên cứu khoa học sau này của tôi.
Bài báo đầu tiên về cơ chế kháng thuốc Tamiflu đã giúp chị được cộng đồng khoa học quốc tế chú ý. Vậy điều gì là khó khăn lớn nhất trong quá trình thực hiện và phản biện công trình nghiên cứu này?
Tôi nghĩ khó khăn lớn nhất trong quá trình làm bài báo khoa học về Tamiflu chính là vượt qua quá trình phản biện khoa học quốc tế. Bài báo của tôi đã trải qua nhiều vòng phản biện với các chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực và thú thật lúc ấy tôi rất hồi hộp và lo lắng. Tuy vậy, mỗi nhận xét từ các chuyên gia đều rất chi tiết và đòi hỏi tôi phải giải thích rõ ràng, thậm chí làm thêm thí nghiệm hoặc phân tích bổ sung cho nghiên cứu. Có những lúc tôi cảm thấy áp lực vì tiêu chuẩn rất cao nhưng cũng chính quá trình đó đã giúp tôi trưởng thành rất nhiều trong tư duy nghiên cứu. Cuối cùng bài báo cũng được thông qua khiến tôi vô cùng hạnh phúc. Lần đầu tiên nộp bài vào Nature và bị từ chối, tôi đã hoang mang và có lúc hoài nghi khả năng làm nghiên cứu của mình. Sau bước chân đầu tiên ấy, tôi nghĩ điều quan trọng trong nghiên cứu khoa học là phải kiên trì và sẵn sàng học hỏi từ phản biện vì đó chính là một phần của khoa học.
Được biết, hiện chị đang nghiên cứu về lĩnh vực ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu và phát triển dược phẩm. Chị có thể chia sẻ thêm về lĩnh vực này không?
Hiện nay tôi đang tham gia các dự án ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu và phát triển dược phẩm tại một startup từ Google. Và AI đang thay đổi ngành dược theo một cách rất căn bản. Trước đây, việc phát triển một loại thuốc có thể mất rất nhiều năm. Nhưng ngày nay, với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chúng ta hoàn toàn có thể phân tích hàng triệu dữ liệu sinh học, mô phỏng tương tác của các phân tử hóa học trong cơ thể sống trong thời gian ngắn, từ đó giúp dự đoán cấu trúc phân tử tiềm năng và tối ưu hóa quá trình thử nghiệm. Điều này không chỉ rút ngắn thời gian nghiên cứu mà còn giúp giảm chi phí đáng kể. Tôi tin rằng AI sẽ là một trong những công cụ quan trọng nhất trong việc định hình các nghiên cứu về y dược nói riêng và nghiên cứu khoa học nói chung trong tương lai.
Từ trải nghiệm thực tế trong việc ứng dụng AI vào nghiên cứu dược phẩm, chị đang thay đổi cách hướng dẫn sinh viên của mình như thế nào để họ bắt kịp xu hướng mới?
Với kinh nghiệm và trải nghiệm của mình, tôi luôn khuyến khích các em sinh viên học tốt kiến thức cơ bản về hóa học và sinh học. Bên cạnh đó, cần tiếp cận sớm với trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và công cụ phân tích, tính toán. Việc này không chỉ giúp các em làm quen với công cụ nghiên cứu mà còn là cơ hội để rèn tư duy liên ngành và học cách giải những bài toán phức tạp từ thực tế. Ngoài ra, còn giúp các em được làm quen với tiêu chuẩn nghiên cứu quốc tế từ việc chuẩn bị thí nghiệm, thu thập dữ liệu, viết bài báo khoa học …
Thay vì chỉ học lý thuyết, sinh viên cần được tham gia trực tiếp vào các dự án nghiên cứu, từ đó hiểu cách một bài báo khoa học được hình thành. Tôi muốn các em không chỉ “học” mà còn tham gia vào quá trình “làm khoa học”, điều mà có thể góp công rất lớn cho hành trình sau này của các em.
Chị nhìn nhận vai trò của AI trong ngành công nghệ sinh học Việt Nam như thế nào và chúng ta cần làm gì để phát triển hơn?
Hiện tại và cả trong tương lai gần sắp tới, AI đóng vai trò rất quan trọng trong ngành công nghệ sinh học Việt Nam. Hiện nay tại Việt Nam cũng đã kết hợp AI trong công nghệ sinh học rất nhiều và rất có tiềm năng. Tuy nhiên, để đẩy mạnh ngành công nghệ sinh học tiến xa hơn nữa thì cần phải hành động quyết liệt hơn. Chúng ta nên đầu tư mạnh vào đào tạo nhân lực liên ngành - theo tôi, đây là yếu tố quan trọng nhất. Việc xây dựng hệ sinh thái xoay quanh nhà nghiên cứu và doanh nghiệp cũng cần được chú trọng để tạo không gian cho các nghiên cứu ứng dụng phát triển. Và quan trọng là tăng cường hợp tác quốc tế nhằm học hỏi lẫn nhau giữa các quốc gia và khu vực. Nếu làm tốt những điều này chúng ta hoàn toàn có thể tham gia vào chuỗi xây dựng giá trị toàn cầu thay vì chỉ dừng ở những nghiên cứu lý thuyết đơn lẻ.
Với vai trò là thành viên sáng lập và nhà khoa học chính trong nhiều dự án, chị chịu trách nhiệm chính ở những khía cạnh nào trong quá trình phát triển sản phẩm? Việc làm nghiên cứu trong môi trường startup công nghệ có gì khác biệt?
Trong vai trò là thành viên sáng lập và nhà khoa học chính của một số dự án, tôi đã tham gia vào các vị trí như: Định hướng nghiên cứu khoa học; Xây dựng mô hình AI, thực hiện cách tính toán và mô phỏng ở quy mô lớn phục vụ sàng lọc thuốc; Phân tích và diễn giải dữ liệu sinh học; Kết nối giữa đội ngũ kỹ thuật và đội ngũ khoa học.
Điều thú vị khi làm việc ở môi trường startup là mọi thứ đều diễn ra rất nhanh và yêu cầu tính ứng dụng cao, vì thế mỗi quyết định tôi đều phải cân bằng giữa tính khoa học và tính thực tiễn. Do vậy tôi nghĩ mình đã rèn luyện được khả năng làm việc nhóm, tổng hợp thông tin, nhìn ra bức tranh lớn của công việc và đưa ra những quyết định tối ưu. Điều này đã được minh chứng từ sự thành công của các dự án mà tôi đã phụ trách trong suốt 5 năm qua.
Theo chị AI có thể thay đổi điều gì trong nghiên cứu y học, đặc biệt là nghiên cứu dược phẩm?
Với vai trò là người đang ứng dụng AI trong nghiên cứu thì theo tôi, AI sẽ làm thay đổi cách chúng ta nghiên cứu và phát triển thuốc. Trước đây quá trình này thường dựa nhiều vào thử nghiệm truyền thống và điều này làm mất rất nhiều thời gian, chi phí. Nhưng nếu ứng dụng AI, chúng ta có thể phân tích lượng dữ liệu sinh học khổng lồ trong thời gian ngắn từ đó dự đoán cấu trúc và hoạt tính của các phân tử tiềm năng. Việc sàng lọc và tối ưu hóa thuốc cũng có thể thực hiện ngay từ giai đoạn đầu. Điều này giúp rút ngắn đáng kể thời gian nghiên cứu, đồng thời tăng khả năng thành công của các dự án phát triển dược phẩm.
Về lâu dài, tôi tin rằng AI không chỉ giúp tạo ra thuốc nhanh hơn mà còn mở ra khả năng cá nhân hóa điều trị tức là mỗi bệnh nhân có thể được tiếp cận với liệu pháp phù hợp nhất với đặc điểm sinh học của mình. Những điều này hoàn toàn phù hợp dựa trên xu hướng y học cá thể đang dần được hình thành trên thế giới.
Nhìn lại toàn bộ quá trình gắn bó với khoa học, khoảnh khắc nào trong sự nghiệp khiến chị cảm thấy mình thực sự “đúng” khi chọn con đường nghiên cứu và giảng dạy?
Thật sự tôi không thể nghĩ được khoảnh khắc nào là “đúng” nhất vì từ khi đi trên con đường này, mỗi ngày đều cho tôi thêm một niềm tin để tiếp tục. Khó khăn và áp lực là không thiếu nhưng nó cho tôi sức mạnh để nghiên cứu chứ không phải là để kéo chân tôi chùng lại. Và tôi luôn cảm thấy biết ơn bố mẹ và thầy cô! Những bài học từ thơ ấu đã tạo cho tôi niềm đam mê khoa học và nền tảng ban đầu để vững vàng trên hành trình đầy chông gai.
Chị có nhắn nhủ gì với thế hệ các nhà khoa học trẻ ở Việt Nam?
Tôi sinh ra và lớn lên tại Bảo Lộc, nơi mà cơ hội tiếp cận khoa học công nghệ rất hạn chế, hành trình của tôi không bắt đầu từ những điều kiện thuận lợi. Tôi hy vọng chia sẻ của mình góp phần thay đổi cách nhìn về khoa học trong mắt các bạn trẻ Việt Nam. Nếu trước đây, khoa học thường được xem là một con đường xa vời, chỉ dành cho những quốc gia phát triển hoặc những cá nhân xuất sắc trong điều kiện đặc biệt, thì ngày nay, bức tranh đã khác. Với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu mở và các nền tảng học tập toàn cầu, cơ hội tiếp cận tri thức đã trở nên rộng mở hơn bao giờ hết. Các em nên chủ động nắm bắt cơ hội học tập, trang bị kiến thức liên ngành, rèn luyện tư duy độc lập và khả năng tự học. Đây không chỉ là con đường phát triển bản thân mà còn là cách để đóng góp vào việc xây dựng một nền khoa học công nghệ hiện đại cho đất nước. Những bước đi hôm nay của các em sẽ quyết định vị thế của Việt Nam trong tương lai.
Xin cảm ơn những chia sẻ chân thành và sâu sắc đến từ Tiến sĩ Lê Thị Lý. Kính chúc chị luôn thành công trong công việc nghiên cứu của mình!
(Lưu ý: Các quan điểm trình bày trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của tổ chức hoặc cơ quan nơi tác giả đã và đang công tác.)
